Najważniejsze zmiany przewidziane w ustawie:

• Legalny pobyt beneficjentów ochrony czasowej – do 4 marca 2027 r.

W zakresie okresu obowiązywania ochrony czasowej dla obywateli Ukrainy nowa ustawa odsyła do odpowiedniej decyzji Rady Unii Europejskiej stwierdzającej istnienie masowego napływu wysiedleńców. Zgodnie z jej aktualnym brzmieniem ochrona ta (w tym m.in. prawo do legalnego pobytu) obowiązuje do 4 marca 2027 r. Bezpośrednie odesłanie do przepisów unijnych likwiduje dotychczasowy dualizm terminów obowiązywania ochrony (unijnego i krajowego) oraz sprawia, że polskie władze nie będą musiały każdorazowo wyznaczać nowego okresu jej trwania.       

• Praca na powiadomieniu do PUP nadal możliwa, choć z ograniczeniami

Ustawodawca pozostawia możliwość zatrudnienia tylko beneficjentów ochrony czasowej na podstawie powiadomień do PUP. Co więcej, zgodnie z nowymi przepisami, w przypadku braku powiadomienia ich zatrudnienie nie będzie nielegalne – przewidziana jest kara grzywny. Dla pozostałych obywateli Ukrainy legalnie przebywających w Polsce zatrudnienie na powiadomieniu będzie możliwe tylko w trzyletnim okresie przejściowym (co odpowiada postulatom pracodawców, ponieważ pierwotnie planowano całkowite wyłączenie tej grupy osób z mechanizmu powiadomień).

• Bezwzględna utrata ochrony czasowej po wyjeździe z Polski na ponad 30 dni

Nowe przepisy likwidują dotychczasową zasadę, zgodnie z którą obywatel Ukrainy nie tracił statusu ochrony w przypadku opuszczenia Polski na ponad 30 dni w związku z delegowaniem przez polskiego pracodawcę. Po zmianach status ochrony zostanie utracony bezwzględnie przy każdym wyjeździe przekraczającym ten okres, niezależnie od jego przyczyny.

• 30-dniowy termin złożenia wniosku o PESEL UKR i utrata ochrony w przypadku jego przekroczenia

Dla nowych wysiedleńców z Ukrainy planuje się przywrócenie 30-dniowego terminu na uzyskanie numeru PESEL ze statusem UKR (wcześniejsze wersje projektu przewidywały termin 14 dni). Obecnie przepisy nakazują dokonanie tej formalności niezwłocznie po przybyciu do Polski, choć dawniej obowiązywał właśnie 30-dniowy limit. Co istotne, zgodnie z nowymi przepisami ochrona czasowa wygasa, jeśli obywatel Ukrainy nie dotrzyma nowego terminu. Rozwiązanie to budzi poważne kontrowersje w kontekście przepisów unijnych.

• Obowiązkowa aktualizacja danych beneficjentów ochrony czasowej

Osoby, którym nadano ochronę czasową oraz numer PESEL UKR na podstawie oświadczenia, będą zobowiązane potwierdzić swoją tożsamość w dowolnym urzędzie gminy przy użyciu ważnego dokumentu podróży – najpóźniej do 31 sierpnia 2026 r. Niedochowanie tego obowiązku będzie skutkować utratą ochrony czasowej.

• Przedłużenie pobytu dla obywateli Ukrainy bez ochrony czasowej

Obywatele Ukrainy nieobjęci ochroną czasową, których dokumenty pobytowe (zezwolenie na pobyt czasowy, wiza krajowa (D) lub Schengen (C) albo dokument pobytowy wydany przez inne państwo Schengen) wygasły po 24 lutego 2022 r. w trakcie ich pobytu w Polsce (w przypadku zezwolenia na pobyt czasowy – również w trakcie pobytu poza Polską), albo którym po tej dacie skończył się dopuszczalny czas pobytu w ramach ruchu bezwizowego, będą korzystać z przedłużenia pobytu w Polsce do 4 marca 2027 r.

• Ograniczenia w prawie do prowadzenia działalności gospodarczej

Beneficjenci ochrony czasowej nadal będą mogli zarówno prowadzić istniejącą, jak i zakładać nową działalność gospodarczą na takich samych zasadach jak obywatele Polski. Pozostali obywatele Ukrainy, którzy nie korzystają z ochrony czasowej, będą mogli kontynuować już istniejącą działalność. Natomiast założenie nowej działalności po 4 marca 2026 r. będzie możliwe wyłącznie na ogólnych zasadach obowiązujących wszystkich cudzoziemców. W praktyce oznacza to, że otwarcie jednoosobowej działalności gospodarczej w większości przypadków stanie się dla tych osób niedostępne.  

• Przedłużenie zawieszenia biegu terminów w sprawach pobytowych

Pomimo sprzeciwu Prezydenta, pracodawców i samych obywateli Ukrainy, ustawodawca zdecydował się ponownie przedłużyć zawieszenie biegu terminów w sprawach pobytowych – do 4 marca 2027 r. Dotyczy to nie tylko obywateli Ukrainy, lecz wszystkich cudzoziemców legalizujących pobyt w Polsce. Z drugiej strony, nowe przepisy znoszą zawieszenie terminów w sprawach związanych z uzyskaniem ochrony międzynarodowej, które zostało wprowadzone w poprzedniej nowelizacji specustawy ukraińskiej.

Planowana data wejścia w życie nowej ustawy to 5 marca 2026 r. (z pewnymi wyjątkami). Z uwagi na krótki czas do tego terminu prawdopodobne jest szybkie procedowanie ustawy również w Senacie oraz niezwłoczne przekazanie jej do podpisu Prezydenta.